ئیبراهیم محه‌مه‌د عه‌زیز 16/08/2021 121 جار خوێنراوەتەوە

وانەیەکی تر لەئەفغانەوە بۆ دەستەڵاتە خۆسەپێنەکان

سروشتی دەستەڵاتی خۆسەپێن و گەندەڵەکان سەرئەنجامی هاوشێوەیان هەیە، ئیتر ئەوە ئەمڕۆ لە ئەفغانستانەوەیە و سبەی لە شوێنێکی تر ڕوودەدات، وەک چۆن مێژووی دوورو نزیک و هاوچەرخی دەسەڵاتە تۆتالیتاریەکان شاهیدی ئەوڕاستیەن.

ئەوەی لە ئەفغانستان ڕوودەدات و دەگوزەرێت، پەیامێکی ترە بۆ ئەوانەی کە بوونیان نەبەستراوەتەوە بە قوڵایی کۆمەڵگاکەی خۆیانەوە، بەڵکو ئەوەی بینایان کردووە بەپشت بەستن بووە بە میکانزمی ناڕەوا.

(١)
بەناو سەرکردەکانی ئەفغانستان لەبیست ساڵی ڕابردوودا گەندەڵستانیان دروستکرد بەجۆرێک ئەفغانستان لەسەرئاستی نێوەدەوڵەتی لە ڕیزبەندی ۱٦٥ هەمین دەوڵەتاندایە بۆ نەبوونی شەفافیەت و بوونی گەندەڵی، ئەمە یەکێکە لە سەرەکیترین ئەو هۆکارانەی کە کە بەزووی دەسەڵاتە گەندەڵەکەی نەتوانێت بەرگری لەخۆی بکات و بەر نەفرەتی گەلی ستەملێکراو بکەون، بۆیە لە هەرگۆمەڵگایەکدا ستەم و نادادی بوونی هەبوو دەستەڵات و بەناو سەرکردەکان با چاوەڕێی ئەوە چارەنووسەبن، گەلێك لە ماوەی ٢٠ ساڵدا سەرکووت کراوە و ستەمی لێدەکرێت، بۆیە نەئەو گەندەڵانەی بەسەرکردە زانی و نەدەسەڵاتە فشۆڵەکەیان بە هی خۆیان زانی، بەڵکو هەر زوو پێیان چۆڵ کردن.

(٢)
ئەوە سەلمێنراوە کە رەهەندی دەرەکی بۆ قۆناغی گواستنەوەی دەوڵەتە دابەش بوو فرە ڕەگەز وململانێدارەکان، ڕەهەندیکی یارمەتیدەرە بۆ ڕاگرتنی هاوسەنگی و بارودۆخە سیاسیەکە، بەڵام تاکۆتایی دنیا نییە، بەڵکو دەبێت بینا کردن بەدوای خۆیدا بهینێت و قۆناغەکە تێپەڕێنن.
ئەوەی لەئەفغانستان روودەدات لەلایەک فەشەلی سەرکردەناوخۆییەکانە کە نەیانتوانیوە پشتگیری جەماوەریی ناوخۆیان هەبێت، بەڵکو بەگزی و ساختەکاری و خۆسەپاندن رۆژ و ساڵیان بەریکردووە، لەهەمان کاتدا بەردەوام پشتیان بە ئەمریکا بەستبوو کە بەنەمانی و چۆڵ کردنی مەیدانەکە بەهیچ شێوەیەک نەیان توانی بەردەوام بن، هۆکارەکەیشی ئەوەیە کە ئەمریکا هێندەی مەبەستی بەرژەوەندی خۆیەتی، هێندە خەمی سەرکردەی گەندەڵی نییە بۆیە ‌هیچ حسابێکی بۆ خواست و مانەوەی ئەو گەندەڵانە نەکرد لە کشانەوەی و گەرانەوەی تالیبان.

(٣)
کۆمەڵگای نێودەوڵەتی کۆمەڵگایەکی بچوک کراوەیە و کاریگەرییەکان لەسنورێکدا رەنگدانەوەی دەبێت، لەسەر کۆی دەوڵەتانی جیهان و ئاراستەی سیاسەتی نێودەڵەتی. گەڕانەوەی تالیبان یەکێکە لە گۆڕانکارییە نوێیەکان، بەجۆرێک کاریگەری دەبێت لەسەر سیاسەت و هەڵوێستی دەوڵەتان بەشێوازێکی جیاواز.

زۆر هەڵەن ئەوانەی وابیربکەنەوە کە کاریگەرییەکانی کەوتنی کابول و هاتنەوەی تالیبان لەچوارچێوەی ئەفغانستان دەرناچێت.
گوومان لەوەدانیە سیاسەتی نوێی تالیبان لەسەر ئاستی ناوخۆ و هەرێمایەتی و نێودەوڵەتی، سیاسەتێکی نوێ دەبێت، بەڵام تائیستا ئاراستەکەی دیار نییە، هەرچەندە ڕێکەوتنامەی (دەوحەی نێوان تالیبان و ئەمریکا) بوونی هەیە، بەڵام تائێستا مەشهەدەکە ناڕوونی تێدایە.
بۆچی دەبێت وابزانین عێراق و هەرێمی کوردستان، بەدەرە لەم کاریگەری و لێکەوتەکانی کەوتنی کابول ؟!!!
راستە کۆمەڵگاکان جیاوازە، بەڵام خاڵی هاوبەشی زۆریان هەیە بەتایبەت ئەو خاڵانەی کە سەرەکین.
عێراق لە ریزبەندی ١٦٠ دەوڵەتانی جیهاندایە بۆ نەبوونی شەفافیەت و بوونی گەندەڵی، فغانستانیش لە ریزبەندی ١٦٥ دەڵەتاندایە، بۆیە هەردووکیان لەدەوڵەتە هەرە گەندەڵ و ناشەفافەکانی جیهانن و ئەمەش لەسر ئاستی کۆمەڵگای عێراقی وهەریمی کوردستانیش خەڵک باش هۆشیارە.
ئەی نەمانبینی کە داعش هاتە سنورەکانی هەرێمی کوردستان، چۆن بەبێ پاڵپشتی ئەمریکاو هاوپەیمانەکانی هەولێر چ وەزعێکی هەبوو؟ ئێستا ئەمریکا لە گفتۆگۆدایە بۆ کشانەوەی هێزەکانی لەعێراق، هێز گەلێکی شیعە بەحەشد و هاوشێوەکانیەوە ئامادەیی دەکەن بۆ ئەوەی ئەجێندای خۆیان و لەدوای کشانەوە جێ بەجێ بکەن و لەو لاشەوە مەترسی سەرهەڵدانەوەی داعش لەئارادایە، لە بارودۆخێکی لەو شێوەیەدا خوێندنەوەی دروست ئەوەیە کە کشانەوەی ئەمریکا لەعێراق دوای ئەوەی کە لەئەفغانستان روویدا کاریگەری راستەوخۆی دەبێت لەسەر پرۆسەکە.

زۆر بەباشی دەزانین کە عێراق یەکێکە لەدەوڵەتە دابەش بووەکان و لەدوای٢٠٠٣وە ئەمریکا کاریگەری هەبووەو هەیە لە ئیدارەدانی ململانێیەکان، لە ۲٠۱۱ دا هێزە شەڕکەرەکانی ئەمریکا کشایەوە، بەم کشانەوەیە شیعە کان بەتایبەت مالکی سوونەکانی کردە ئامانج و بۆشایی هێزە ئەمریکیەکان بەوەوە نەوەستا، بەڵکو زۆربەی هەرە زۆری شارە سوونە نشینەکان کەوتنە دەست داعش و سوپای عێراق لەوناوچانە هەرزوو کۆتاییان هات، (وەک ئەوەی ئێستای ئەفغانستان) ئەگەر هێزی ئاسمانی ئەمریکا نەبوایە، بەغداد وەک کابول دەکەوت و سەرۆک و سەرکردەکان دەبوایە وەک ئەوانەی ئەفغان ڕوویان لە دەوڵەتانی تر بکردایە.

(٤)
سروشتی دەسەڵاتی گەندەڵ وایە کە دەستی دەرەکی لەپاراستنی نەما، دەکەوێتە بەر ڕق و تورەیی خەڵک، بۆیە زۆر بەزوویی و چاوەڕوان نەکراو کۆتایی بەدەسەڵاتە خۆسەپێنە ساختەکەیان دێت، گرنگە وانەیەکی باشی لێ فێرببن کە بەرلەوەی هێزە دەرەکیەکان و ئەمریکا بەتایبەت بگەڕێتەوە و پشتیان بەردات، بیرێک لەداهاتووی خۆیان بکەنەوە و سەرئەنجامیان وەک ئەوانەی ئەفغانیان لێدێت.

هیچ دڵخۆش نەبن بە پڕ چەککردن و راهێنانی هێزە کان لەلایەن هاوپەیمانان و ئەمریکاوە، ئەفغانیەکان بیست ساڵە یارمەتی دەدرێن و پڕ چەک دەکرێن و کەچی هیچ سوودێکیان نەبوو بۆ پاراستنی خۆیان و دەسەڵاتە خۆسەپێنەکەیان.

بۆیە دەتوانین بڵێین: هەر دەسەڵاتێکی گەندەڵی پشگیریکراو لەلایەن هێزی دەرەکیەوە، بەمەبەستی مانەوەی لەدەسەڵات بەبێ پشتگیری راستەقینەی دەنگی جەماوەر، سەرئەنجامی هاوشێوەی ئەفغانستان دەبێت (بەکۆمەڵێک جیاوازی شکڵیەوە) کاتێک پشتگیری هێزە دەرەکیەکەی نامێنێت، بۆیە پێوستە پەندو وانەیەک لە کەوتنی کابول وسەرکەوتنی تالیبان وەربگرن.

لە تۆڕە کۆمەڵایەتیەکان شەیری بکە

سەرەتا