پێش 3 هەفتە 909 جار خوێنراوەتەوە

كۆساری لە نێوان ئاین و نەتەوەدا

 لەتیف فاتیح فەرەج 
1
هەندێ‌ رووداو هەن بە ئاسانی بیر ناچنەوە، هەندێك روداو هەن لیپن لە خەم و نامورادی، هەندێ‌ رووداو كە دەبنە برینێك بە ئاسانی ساڕێژ نابن، مەرگی (مەلا عەلی) شاعیر، شاعیرێكی هەست ناسك و نیشتمانپەروەر و ئازا، شاعیرێك كە شیعرەكانی سیخناخن لە بەرخودان و نەكەوتن، مەلا عەلی لە بیرچوونی ئاسان نییە، ئەو بە شیعرەكانی لەوە دەردەچێت كە هەر ئەندامی خانەوادەكەی  بێت و بەس، ئەمە بۆ گوڵسورخیەكی فارسیش هەر وەسایە، شەهیدبوونی (ئەبوبەكر عەلی) شاعیر هەر شەهید بوونی دەنگێكی ناڕازی و ئازا نییە، شەهیدبوونی شاعیرێكە كە خەونی هەبوو، ئومێدی هەبوو، بە دوای دنیایەكی باشترەوە بوو، ئەو بۆ مرۆڤایەتی دەژیا بۆ ئازادی و دادگەری، شەهیدبوونی (خدر كۆساری) ئەو شاعیرەی خەونێكی تری هەبوو، ئەو دەیویست لە رێیەكی دیكەوە خزمەتی نیشتمان و گەلەكەی بكات، ئەیش هەر شەهیدی خانەوادەكەی نەبوو، هەر یەك لە (مەلا عەلی)، (ئەبوبەكر عەلی)، (كۆساری) شاعیر و نوسەر و خاوەن خەیاڵ بوون، مەرگ داهێنان و تەمەن و ئەفراندنی لێسەندنەوە، هەرچەند ئەوەندەی بە جێیان هێشتوە هەمیشەهی ئەوەیە هەڵوەستەیان لە سەر بكرێت، مەلا عەلی بە دەستی بەعس شەهید كرا، پیاوێك كەمن هەموو مانگێ‌ گوێ‌ لە شیعر و خەیاڵ و یادەوەریەكانی دەگرم، مەرگی ئەو جیاواز ترە لە مەرگی بەكر و كۆساری، هەڵبەت جگە لە (مەلا عەلی) شاعیر، دوژمنانی نەتەوەی كورد زۆر بیركەرەوە و عاشق و نوسەرو شاعیریان لە دار داوین وكوشتون، ئەگەر رۆژێ‌ هیمەت بكرێت داستان و شیعرو نوسین و ژیاننامەی هەموو ئەوان لە كتێبێكدا كۆبكرێتەوە، دەبینن ئێمە چ قوربانیمان داوە.

2
كورد نەتەوەیەكی جیاوازە لە هەموو نەتەوەكانی تر، جیاوازە چونكە لە نێو خۆیدا جیاوازی قەبوڵ ناكات، لە وڵاتێكی دراوسێی وەك توركیادا كە 500 ساڵ عوسمانی بە ناوی دین و خەلافەتەوە حوكمی كردووە و پتر لە 100 ساڵیشە بە ناو عەلمانی بەڕێوەی دەبەن، ئەگەر چی ئەربەكان و گویلەن و ئێستاش ئاكەپە و ئەردۆغان بەڕێوەی دەبەن، بەڵام چەپ و راستی، ئیسلامی و عەلمانیەكەی كە دەگاتە تینیان تورك بوون، توركیای بوون، تۆرانیەت دەخەنە سەرو هەمووشتێكەوە و زۆر كەم دەنگی جیاوازیان بەو جۆرە هەیە كە نەتوانێ‌ لە تەك ئەوی تردا بژێت، لە ئەنكەرە لە قزڵای بسوڕێوە دنیایەكی ترە لە حوجرەو مزگەوت و خانەقاو تەكێكان، لە تەقسیم لە ئەستەنبووڵ سەدان باڕ و شوێنی خواردنەوەو خۆبادان و دەستبازی هەیەو لەولاشەوە سەدان مزگەوت و شوێنی نوێژ، هەمووشیان توركیا بە نیشتمانی خۆیان دەزانن و بەیەكەوە وەك یەك توركیایان خۆش دەوێت.

چەند ساڵ لەمەوبەر لە عەمانی پایتەختی ئەردەن دیمەنێك سەرسامی كردم لە ناو شاردا بە تەنیشت یەكەوە سەلەفیەك و چەپێك دووكانیان هەبوو، ئەمیان كتێبخانەوە ئەوی تریان كەل و پەلی تر، كە بانگی دەدا كابرای سەلەفی دوكانەكەی داناخست و بەسەر دراوسێكەیدا بە جێی دەهێشت، ئەمە خۆم بینیم نەك كەسی تر، راستی چەپەكە مامۆستا و پیاوێكی خوێنەوار و تەنانەت عەرەق و شەراب ناسیش بوو لە تەك سەلەفیەكەدائاشنا و دۆست بوون و پێكەوە وەك دوو ئەردەنی بە شیرینی لەگەڵ یەكدا دەدوان، ئەوەی لە تەقسیم یان كزڵای، یاخود عەمان بینیومە، وەك كوردێك دڵتەنگی كردووم، باشە بۆ ئێمە ناتوانین بە یەكەوە بە جیاوازیەكانمانەوە بژین، بۆ ناكرێ‌ چەپ و راستمان سەلەفی و لائیكمان لە شار و گەڕەك و بازاڕدا پێكەوە هەڵكەین و یەكترمان خۆش بووێت وەك مرۆڤ، وەك كورد، وەك هاونیشتمانی كوردستان. 

3
كۆساری یەكێك لەو شاعیرانەی ئێمەیە كە نابوو بەو جۆرە بە جێمان بهێڵێت، ئەو شاعیرێكی ئاین پەروەر و نیشتمانپەروەر و مرۆڤ دۆست بوو، مرۆڤ كە شیعرەكانی دەخوێنێتەوە، دەزانێت ئەو شاعیرە ئاینەكەی و نیشتمانەكەی تاڕادەیەكی زۆر خۆشویستوە، لە راستیدا ناكرێت هیچ بیانویەك هەبێت بۆ ئەوەی شاعیرێك هەم ئاینەكەی هەم نیشتمانەكەی خۆش بووێت، شاعیرانی پێشینی ئێمە لە باباتاهیرەوە تا قانع هەموویان، یان زۆربەیان پیاوی ئاین و پیاوی ئەدەب و نیشتمانپەروەریش بوون نالی و حاجی قادرو مەحوی و حەریق و حەمدی و مەلای گەورەو موفتی و قانیع و مەولەوی و زۆری تر كۆساری كەسێكی موسوڵمان و پابەندی بیرو باوەڕی ئیسلامی بووە، لە گەڵ ئەوەشدا شاعیربووە و شاعیرێكی نیشتمان پەروەر، ئەو بەو جۆرە وێنەی راپەڕین دەكێشێت:

بومەلەرزەی كێڵگەو 
تەقینەوەی " سەرو چاوە" و 
بزوتنەوەی ئاوی"  قولەو كوێرەكانی " و 
نەعرەتەی كەژی " حاجیلە" و 
توڕە بوونی "كێوە ڕەش"  بوو ل 190 
لای كۆساری راپەڕین هەر هەستان و هەستانەوەی خەڵك نەبووە، بگرە توڕە بوون و هەستانەوەی سروشتی كوردستانی دوای ئەنفال و سوتمەرۆ كراویش بووە، ئەو بەو جۆرە وێنەی نیشتمان و سروشتی نیشتمان و زێدەزای خۆی لە راپەڕیندا دەكێشێت .
لە شیعری "با بەناووناوك یەك بین".
دەڵێت:
با هەر هەموومان 
ناوێك بین 
پێناوێك و 
مێژووی بەرزی پەڕاوێكین 
هەر یەكەمان 
یەك قومە ئاوبین 
شەپۆل و تین و تەوژمی 
لافاوێكین 
هەر كەسەمان 
یەك شەمچە دابگیرسێنێت 
ئەو ساكەینێ‌ 
شەوق و تیشكی هەتاوێكین  .. هتد ل 213
لەم شیعرەدا داوای یەكبوون و پێكەوەی دەكات ئەگەر هەر یەكەمان قومێ‌ ئاوبین دەبینە لافاو بەو جۆرە پەیامی خۆی دەگەیەنێت .
بڕوانە لەبارەی كوردەوە یان لە بارەی خۆیانەوە دەڵێت چی:
لوتكەی قەندیل 
گەوەی ماكۆك 
پێدەشت و بناری حەمرینین 
بڕنەوەكەی شێخ مەحمود و
شمشێری سەلاحەدینین 
كڵپەی باوەڕ
گڕی كەركوك 
ناڵەی پیری بادینانین 
پەنجەی زارۆڵی هەڵەبجەو 
كفنی ئاڵی شەهیدانین 
دەنگی قورئان چەكی خەبات 
كێوی كۆڕێ‌ و بالیسانین 
بەرگ و نانی هەژاران و
خاك و خۆڵی كوردستانین 
تینوی ئیسلام 
سایەی دەوڵەت 
سەدای چەوساوەی جیهانین
نەخشەی یەكگرتنی كورد و 
هەر پێنج پارچەی كوردستانین ..  ل 215
ئەمە جگە لەوەی كە یەكێك لە شیعرە زۆر جوانەكانی كۆساریە، هەڵەیەكی باوی ئێمە و مانانیش راست دەكاتەوە، كە هەمیشە لە بری پێنج پارچەی كوردستان دەڵێین چوار پارچەی كوردستان، ئەو بەشەی داگیر كراوی نێوان ئەرمینیاو ئازەر بایجان لە بیر دەكەین، یانی لاچین و بە شێكی زۆر لە ناگارنۆ كەرەباخ، لە كاتێكا ئەو بەشە دوو جار خود خاوەنی راگەیاندووە ، 1923 -1929 هەروەها لە ساڵی 1992یش، كۆساری دەڵێت نەخشەی یەكگرتنی كورد و هەر پێنج پارچەی كوردستانین.
لە شیعری سۆزی وڵات لاوانەوەیەكی پڕ وێنەو جوانە بۆ نیشتمان دەچڕێت و هەروەها موژدەی ئەوەشی دەداتێ‌ كە چی تر بەو دەردانەی رابڕدوو ناچێت:
ئەی خاكەكەم 
حەوانەوەم لە ژێر نسێی حەوای پاكی 
خاكت نەبێت 
رەنگی حەوای دەركراوو
بێ‌ بە هەشتە
وێنەی ژیانێكی پڕ ژانی نیوە گیانی 
بەبێ‌ هەست و نەست و خوستە ل 220
تا دەڵێت: 
ئەی خاكەكەم 
چلۆن شنروێی سەر بەرز 
هەڵەبجەی دایكی هەورامانی خۆشدەوێ‌ 
وەكو نەسیمی دێی پریس 
بە ڕووی عاشقان و كوڵكەدا 
دێ‌ و دەكەوێ‌ 
یا جەلیلەو دێكەی عەنەب 
لە عانی ئاویلكە دانا 
لە دوا نەفەسی ژیانا 
تەنها جارێك 
چاوی لێڵیان 
وێك دەكەوێ‌ 
ئەی تەرمی هەڵەبجەی شەهید 
شێوەی نوستوو 
لە ئامێزی چیای نووەر 
لە سەر گابەردێكی شەهید 
لێی دەخەوێ‌ 
دڵنیابە ستارگاكەم 
ئەی ئاڵاكەم 
ئەی كاڵای سوری باڵاكەم 
دڵنیابە .. ل 224
شیعرەكە جگە لەوەی وێنەی شەهید كردنی هەڵەبجە دەگێڕێتەوە و بە وشە وێنەی رۆژگاری تاڵی 1988 دەگێڕێتەوە، دڵنیاییش دەداتە خاك و نیشتمانەكەی كە " هەوری رەشی نائومێدی ئیدی لەسەر ڕوخساری دەسڕێتەوە". 
كۆساری لە شیعرەكانیدا ناوی دەیان شارو شارۆكە و گوندو دۆڵ و چیا دێنێت و شانازیان پێوە دەكات " كەركوك، هەڵەبجە، رانیە، سورێن، حەمرین، قەندیل، كێوەڕەش، ئاسنگەران، شنروێ‌ و .. هتد" 
لە دیوانەكەی كۆساریدا بەرامەی نەتەوە و ئاین ئاوێتەی یەكدی دەكرێن، من تەنها نمونەی شیعرە نەتەوەییەكانیم هێنایەوە، ئەوی ترم جێ‌ هێشت بۆ كەسانی تر، هەڵبەت كۆساری لە دیوانەكەیدا باسی شەهید بوونی دەیان هاوڕێ‌ و هاوڕێبازی خۆی دەكات.
بڕواشی وایە نەتەوە یەكگرتوەكان  كە ئەو ناوی ناون دڕندە یەكنەگرتوەكان، زۆر رقیان لە پیتەكانی" كاف و واو و را و دالە" یانی كورد.

ئەم وتارە كورتە پێشكەشە بە گیانی ئەو شاعیرەی زوو ئاوا بوو.


لە تۆڕە کۆمەڵایەتیەکان شەیری بکە

  • پێش 3 هەفتە

    كۆساری لە نێوان ئاین و نەتەوەدا

  • 11/11/2019

    چی ده‌رباره‌ی زێوه‌ری شاعیر ده‌زانی؟

  • 09/11/2019

    مەلەی نێو ئەستێركی باغەكەی ئەبوزەر

  • 07/10/2019

    ئەزمە

  • 06/10/2019

    یەکێک لە سروودە بەناوبانگەکانی هونەری ئیسلامی ژێرنوسی كوردی بۆ زیادکرا

  • 02/09/2019

    شووشه‌ سڕی نیشتیمان

  • 20/08/2019

    توركیا وشه‌ی كوردستان له‌ رۆمانێكی پاولۆ كۆیلۆ ده‌سڕێته‌وه‌

  • 06/08/2019

    رۆمانی ده‌ریاس و لاشه‌كان سه‌ریاس چۆن هاته‌وه‌و بۆ ونبوو؟

سەرەتا