پێش 3 هەفتە 34 جار خوێنراوەتەوە

رێبین هەردی: دیموكراسی كۆمه‌ڵێك ناوه‌ڕۆكه‌ كه‌ هیچیان له‌ كوردستاندا بوونی نییه‌

 
گفتوگۆی: گۆڤاری خاڵ له‌ گه‌ڵ رێبن نووسه‌ر و رۆشنبیر، رێبین هه‌ردی



لەم گفتوگۆیەدا، رێبین هەردی نووسەر و رۆشنبیر باس لە دیموكراسی و گرنگییەكەی دەكات، رای خۆی دەربارەی دیموكراسی لە هەرێمی كوردستان و رۆلی هێزە ئیسلامییەكانی كوردستان لە بەرەوپێشبردنی دیموكراسی دەخاتەڕوو، ئەو پێی وایە "ئیسلامییه‌كانی كوردستان پێشه‌نگن بۆ زۆرێك له‌ هیزه‌ ئایینییە سیاسییه‌كانی ناوچه‌كه‌"، لە بارەی گرنگی دەستاودەستكردنی دەسەڵاتیش لە هەرێمی كوردستان دەڵێت "بۆ ڕێگرتن له‌ تێكه‌ڵبوونی ته‌ماعی شه‌خسیی و بنه‌ماڵه‌یی به‌ ئه‌ركی ده‌سه‌ڵات، پێویست به‌ ده‌ستاوده‌ستكردنی ده‌سه‌ڵات ده‌كات"

 


خاڵ: دەوترێت رۆژئاوا نایەوێت هەمان مۆدێلی دیموكراسییەكەی خۆی ببەخشێتە رۆژهەڵات، بەڵكو ئەوان دیموكراسیەتێكیان بۆ رۆژهەڵات دەوێت كە پارێزگاری لە بەرژەوەندیەكانیان بكات، رای بەڕێزتان لەوبارەوە چییە؟

رێبین هەردی: دیموكراسی ئه‌زموونێكی سیاسییه‌ بۆ رێكخستنی په‌یوه‌ندی نێوان هێزه‌ سیاسیه‌كان له‌لایه‌ك و په‌یوه‌ندی بواری سیاسی به‌ كۆمه‌ڵگا‌وه‌ له‌لایه‌كی دیه‌وه‌، نه‌ شتێكه‌ بتوانرێت وه‌ربگیرێت و نه‌ هاورده‌ بكرێت، رێگره‌كانی دیموكراسی هه‌میشه‌ له‌ناو جوگرافیای سیاسیی و كۆمه‌ڵایه‌تیی كۆمه‌ڵگا خۆیدا بوونی هه‌یه‌، نه‌ك له‌ ده‌ره‌وه‌ی، ئه‌شێت ده‌ره‌وه‌ ده‌وری له‌ خاوكردن یان خێراكردنی ئه‌م ئه‌زموونه‌دا هه‌بێت، به‌س ناتوانێت رێگری لێبكات گه‌ر كۆمه‌ڵگایه‌ك بڕیاری دا ئه‌م ئه‌زموونه‌ تاقی بكاته‌وه‌، بكه‌ر و رێگره‌ راسته‌قینه‌كانی دیموكراسی ئه‌و گه‌مه‌كه‌ره‌ سیاسیانه‌ن كه‌ له‌ جوگرافیایه‌كی سیاسیی دیاریكراودا كار ده‌كه‌ن.

خاڵ: دیموكراسی وەكو مۆدیلێكی رۆژئاوایی، دەتوانێـت چی بە ئێمەی رۆژهەڵاتی ببەخشێت؟

رێبین هەردی: دیموكراسی دەتوانێت زۆر شت بە ئێمە ببخەشێـ كه‌ له‌م چه‌ند خاڵه‌دا كورتی ده‌كه‌مه‌وه‌:

1-  له‌ پێش هه‌مویانه‌وه‌ تێگه‌یشتن له‌و راستیه‌ی هه‌موو كۆمه‌ڵگایه‌ك بۆچونی جیاواز و ڕوانینی جیاوازی تێدایه‌ و رێگه‌ی به‌لاداخستنی ئه‌م بۆچونه‌ جیاوازانه‌ش، شه‌ر و پێكدادان و دوژمنایه‌تی نییه‌، به‌ڵكو رێكه‌وتنه‌ له‌سه‌ر جۆرێك پێكه‌وه‌ژیان كه‌ به‌ چه‌ند رێسایه‌ك رێك ده‌خرێن كه‌ پێیان ده‌گوترێت رێساكانی دیموكراسی، ئه‌و راستیه‌ی كه‌ به‌ هۆی ئالۆزی ژیان و گه‌ورهبوونی كۆمه‌ڵگاوه‌، ئه‌سته‌مه‌ و بگره‌ مه‌حاڵه‌ كۆمه‌ڵگایه‌كت هه‌بێت یه‌ك بۆچوون و یه‌ك ڕوانینی بۆ شته‌كان هه‌بێت، یه‌ك رێگه‌ و یه‌ك پێشنیاری بۆ شێوازی به‌ڕێوه‌بردنی كۆمه‌ڵگا هه‌بێت، یه‌ك ئامانج و خه‌ونی بۆ ئێستا و داهاتووی وڵات هه‌بێت، تا‌كه‌ رێگه‌ ئاشتیانه‌ش بۆ ڕووبه‌ڕووبوونه‌وه‌ی ئه‌م جیاوازیه‌، دیموكراسی و رێساكانێتی.

2-   به‌رپرسكردنی بواری سیاسه‌ته‌ له‌به‌رده‌م كۆمه‌ڵگادا، سیاسه‌ت هونه‌رێكه‌ بۆ رێكخستنی ژیانی كۆمه‌ڵگا و له‌به‌رئه‌وه‌ش ده‌بێت ئه‌م بواره‌ له‌به‌رده‌م كۆمه‌ڵگادا به‌رپرسیار و قابیلی لێ پرسینه‌وه‌ بێت، بواری سیاسی له‌به‌رئه‌وه‌ی ده‌سه‌ڵاتێكی زۆر به‌ هه‌موو ئه‌و كه‌سانه‌ ده‌به‌خشێت كه‌ كاری تیا ده‌كه‌ن، له‌به‌رئه‌وه‌ ده‌بێت له‌ژێر چاودێری و لێپرسینه‌وه‌ی خه‌ڵكدا بێت، بۆ ئه‌وه‌ی له‌هه‌موو ته‌ماع و چاوچنۆكی و زیاده‌ڕه‌ویه‌ك بپارێزرێت.

3-  ده‌سه‌لات له‌به‌رئه‌وه‌ی ته‌ماع وروژێنه‌ره‌، هه‌میشه‌ مه‌ترسی ئه‌وه‌ی هه‌یه‌ هه‌ر كاتێك كه‌وته‌ ده‌ست یه‌كێك هه‌وڵبدات به‌ بیانووی جیاواز بۆ هه‌میشه‌ لای خۆی و بنه‌ماڵه‌كه‌ی بیهێڵێته‌وه‌، بۆ ڕێگرتن له‌ تێكه‌ڵبوونی ته‌ماعی شه‌خسیی و بنه‌ماڵهی‌ی به‌ ئه‌ركی ده‌سه‌ڵات، پێویست به‌ ده‌ستاوده‌ستكردنی ده‌سه‌ڵات ده‌كات، رێگری كه‌ حوكمرانی هه‌میشه‌یی یان تا مردن، تاكه‌ رێگه‌یه‌ بۆ نه‌كەوته‌نه‌ ناو رژێمێكی دیكتاتۆری و سته‌مكاره‌وه‌. بۆ هه‌موو ئه‌م شتانه‌ پێویستمان به‌ دیموكراسی هه‌یه‌

خاڵ: دۆخی غێراق و هەرێمی كوردستان بە دیاریكراوی چەند لەبارن بۆ بەرهەمهێنان و گەشەپێدانی دیموكراسی؟

رێبین هەردی: بڕوایه‌كی ته‌واوم به‌وه‌ هه‌یه‌ دۆخی له‌بار و ناله‌بار بۆ دیموكراسی نییه‌، به‌ڵكو هێزی دژ به‌ دیموكراسی و رێگر له‌ دروستبوونی هه‌یه‌، ئه‌وانه‌ی دیموكراسی ده‌به‌ستنه‌وه‌ به‌ پێشكه‌وتنی كۆمه‌ڵگا و له‌سه‌ر نموونه‌ی رۆژئاوایی و شێوازی ژیانی رۆژئاواییان كردووه‌ به‌ بنه‌مای دیموكراسی، ده‌بێت چۆن وه‌ڵامی ئه‌وه‌ به‌نه‌وه‌ كه‌ دیموكراسی له‌ وڵاتێكی وه‌ك هندستاندا هه‌یه‌ كه‌ به‌ هه‌موو پێوه‌رێك به‌و كۆمه‌ڵگایانه‌ ده‌ژمێرێت كه‌ ته‌واو رۆژهەڵاتیه‌ دووره‌ له‌ شێوازی ژیانی رۆژئاواوه‌، ئه‌وانه‌ی دین به‌ رێگر له‌ دیموكراسی ده‌زانن و به‌ تایبه‌تی دینی ئیسلام وه‌ك رێگرێك له‌ دیموكراسی په‌شان ده‌ده‌ن، ده‌بێت چۆن وه‌ڵامی ئه‌وه‌به‌نه‌وه‌ له‌ ئه‌ندۆنیسیا و توركیادا دوو ئه‌زموونی دیموكراسی هه‌یه‌.

دیموكراسی ده‌كرێت له‌ هه‌موو كۆمه‌لگایه‌كدا په‌یڕه‌و بكرێت، گه‌ر ناكرێت له‌به‌ر ئه‌وه‌ نییه‌ دۆخی له‌بار بۆ بوونی نییه‌، به‌ڵكو له‌به‌رئه‌وه‌یه‌‌ هێزی دژ به‌ دوموكراسی و به‌ ناوه‌رۆك سته‌مكار هه‌یه‌ كه‌ له‌به‌رژه‌وه‌ندی نییه‌ دیموكر‌اسی بوونی هه‌بێت. له‌ هه‌ر جێگه‌یه‌ك فره‌یی و بۆچوونی سیاسی جیاواز هه‌بێت، هێز و حیزبی سیاسی جیاواز هه‌بێت، هه‌ر له‌و شوێنه‌دا دیموكراسی وه‌ك پێشنیارێك دێت بۆ ئه‌وه‌ی پێكه‌وه‌ژیانی ئه‌و هێزه‌ سیاسییانه‌ رێكبخات و جیاوازیه‌كانی نێوانیان به‌ جۆرێك یاساڕێژ بكات كه‌ رێگر بێت له‌ شه‌ر و پێكدادان و دوژمنایه‌تی، ئه‌وانه‌ی به‌ بیانوی جیاواز باس له‌وه‌ ده‌كه‌ن دۆخی له‌بار بۆ دیموكراسی نییه‌، له‌راستیدا ده‌یانه‌وێت ئه‌وه‌ بسه‌لمێنن كه‌ سته‌مكاری و دیكتاتۆری له‌م كۆمه‌لگایانه‌دا شتێكی سروشتییه‌.

دیاره‌ ئه‌مه‌ به‌ مانای ئه‌وه‌ نییه‌ كه‌ مه‌رج و زه‌مینه‌ی تایبه‌ت به‌ دیموكراسی نییه‌، به‌ڵكو مه‌به‌ستمه‌ بڵێم گه‌ر ئه‌و مه‌رج و زه‌مینانه‌ ئاماده‌ نین، له‌به‌رئه‌وه‌یه‌ هێزی دژ به‌ دیموكراسی هه‌یه‌ كه‌ رێگره‌ له‌ دروستبوونیان.

خاڵ: دەوترێت لە كوردستان دیموكراسی هێندەی بۆتە موزایەدەی هەندێك لایەنی دیاریكراو، هێندە نەبوەتە سیستم و ئەخلاقێكی پیادەكراو، سەرنجی ئێوە لەوبارەوە چییە؟

رێبین هەردی: له‌ كوردستاندا فره‌یی سیاسی هه‌یه‌ كه‌ له‌ رێگه‌ی یاساوه‌ رێگه‌ پێدراوه‌، هه‌ڵبژاردنی ده‌وری هه‌یه‌، په‌رله‌مانێك هه‌یه‌ كه‌ به‌ پێی ده‌نگهێنانی هێزه‌كان له‌ هه‌ڵبژاردندا كورسیه‌كانی دیاری ده‌كرێت. راگه‌یاندنێكی ئازاد هه‌یه‌ گه‌رچی به‌رده‌وام له‌ژێر هه‌ڕه‌شه‌دایه‌. هه‌موو ئه‌م شته‌ شكڵیانه‌‌ دەڵێن دیموكراسی هه‌یه‌. به‌ڵام دیموكراسی ته‌نیا كۆمه‌ڵێك شكڵ نییه‌، به‌ڵكو له‌هه‌مانكاتدا كۆمه‌ڵێك ناوه‌ڕۆكه‌ كه‌ هیچیان له‌ كوردستاندا بوونی نییه‌. ئێمه‌ په‌رله‌مانمان هه‌یه‌ كه‌ نوێنه‌رایه‌تی هێزی جیاواز ده‌كات، بەڵام هه‌ر كاتێك ئه‌م په‌رله‌مانه‌ چالاك بووه‌ یان فه‌رامۆش كراوه‌ یان داخراوه‌. ئێمه‌ یاسامان هه‌یه‌ كه‌ ته‌نیا به‌سه‌ر خه‌ڵكی بێده‌سه‌ڵاتدا جێبه‌جێ ده‌كرێت، به‌س كه‌ دێته‌ سه‌ر ده‌سه‌ڵاتداران هیچ كاریگه‌ریه‌كی نییه‌. بیرۆكه‌ی سه‌روه‌ری یاسا كه‌ یه‌كێكه‌ له‌ خه‌سڵه‌ته‌كانی دیموكراسی بۆ ئه‌وه‌ هاتووه‌ ئه‌وه‌ بسه‌پێنێت كه‌ ده‌سه‌ڵاتدار و بێده‌سه‌ڵات له‌به‌رده‌م یاسادا یه‌كسانن و بوونی پێگه‌ی ده‌سه‌ڵاتی كه‌سێك، هیچ له‌وه‌ ناگۆڕێت گه‌ر پێشێلی یاسای كرد، وه‌ك هه‌ر هاوڵاتیه‌كی تر بكه‌وێته‌ به‌ر پرسی یاسا و دادگا. له‌ كورستاندا به‌هیچ شێوه‌یه‌ك ئه‌م خه‌سڵته‌ بوونی نییه‌.

یه‌كێكی دی له‌ كێشه‌ سه‌ره‌كیه‌كانی تر كه‌ رووبه‌ڕووی ئەزمونی دیموكراسی ده‌بێته‌وه‌ و تایبه‌تیشه‌ به‌ دۆخی هه‌رێمی كوردستان، ئه‌و ده‌سەڵاته‌ زۆر و گه‌وره‌ و بێ چاودێریه‌یه‌ كه‌ حیزب به‌سه‌ر هه‌موو ده‌زگاكانه‌وه‌ هه‌یه‌تی، ده‌سه‌ڵاتی سه‌ره‌كی له‌ كوردستاندا لای حیزب و مه‌كته‌بی سیاسییه‌ كه‌ له ‌ده‌ره‌وه‌ی هه‌موو چاودێری و لێپرسینه‌وه‌یه‌كه‌یه‌.

له‌ كوردستاندا هه‌ڵبژاردنی دەوری ده‌كرێت، بهڵام تا ئێستا ده‌ستاوده‌ستكردنی ده‌سه‌ڵات نییه‌. هێزه‌ باڵاده‌سته‌كان به‌وه‌ی زوربه‌ی ده‌زگاكانی حكومه‌تیان له‌به‌رده‌سته‌ توانایه‌كی گه‌وه‌ره‌یان بۆ ساخته‌كاری له‌ هه‌ڵبژاردنه‌كاندا هه‌یه‌ و زوربه‌ی جاره‌كان ده‌نگی راسته‌قینه‌ی خه‌لك نادۆزینه‌وه‌، هه‌موو ئه‌مانه‌ وایكردووه‌ ئه‌وه‌ی له‌ كوردستاندا پێی ده‌گوترێت دیموكراسی له‌ژێر پرسیاری گه‌و‌ره‌دا بێت.

خاڵ: لە كوردستان چۆن دەتوانرێت گەشە بە دیموكراسی بدرێـت یاخود چۆن هەرێمی كوردستان بەرەو دیموكراسی ببرێـت؟

رێبین هەردی: رێگه‌یه‌ك نابینم جگه‌ له‌ درێژه‌دان به‌ كولتوری ناڕازیبوون و به‌رده‌وام بوون له‌سه‌ر ره‌خنه‌ و ته‌سلیم نه‌بوون به‌و دۆخه‌ سیاسییه‌ باڵاده‌سته‌ی حیزبه‌ سه‌ره‌كیه‌كانی كوردستان به ‌هه‌موو شێوه‌یه‌ك هه‌وڵ بۆ به‌رده‌وامی ده‌ده‌ن، سووربوون له‌سه‌ر رێگه‌ی مه‌ده‌نی و په‌نانه‌بردن بۆ توندوتیژی و به‌كارهێنانی هه‌موو ئه‌و رێگه‌ مه‌ده‌نیانه‌ی رێگه‌ پێدراون بۆ د‌روستكردنی فشاری به‌رده‌وام، زیاتركردنی رووبه‌ری ناڕازیبوون و دژایه‌تی كولتوری نائومێدی كه‌ دوژمنی سه‌ره‌كی هه‌موو ئه‌گەرێكی گۆڕانكارییه‌. پێموایه‌ خاڵی سه‌ره‌كی بره‌ودانه‌ به‌ كولتوری ته‌حه‌مولكردن و به‌رده‌وام بوون له‌سه‌ر نارازی بوون،

 

خاڵ: ئیسلامییەكانی كوردستان لەكوێێ پرۆسەی دیموكراسیدان؟  ئایا دەتوانن چ رۆلێك ببینن لەوبارەوە؟

رێبین هەردی: ڕه‌نگه‌ زیاده‌ڕ‌ۆیی نه‌بێت گه‌ر بڵێیم ئه‌زموونی كوردستان له‌ په‌یوه‌ندیدا به‌ هێزه‌ ئیسلامییه‌كانه‌وه‌ ده‌توانێت پێشه‌نگ بێت بۆ هه‌موو ناوچه‌كه‌، ره‌نگه‌ ئه‌م ئه‌زمونه‌ تاكه‌ ئه‌زمونێكی سیاسیی بێت له ‌ناوچه‌كەدا كه ئیسلامییه‌كان له‌ناویدا ده‌ژین و كارده‌كه‌ن. ره‌نگه‌ هه‌رێم تاكه‌ ناوچه‌یه‌ك بێت تا هه‌نوكه‌ دوور بێت له‌و توندوتیژی و دابڕانه‌ی له‌نێوانی ئیسلامییه‌كان و هێزه‌كانی دیدا له ‌ناچه‌كه‌ هه‌یه‌، ئه‌و ده‌وره‌ی ئه‌م هێزانه‌ش بۆ به‌رگری له‌ بنه‌ماكانی دیموكراسی گرتویانه‌ته‌ به‌ر، له‌ هه‌ڵوێستی زۆرێك له‌و هێزانه‌ كاریگه‌رتروبووه‌ كه‌ به‌ناو خۆیان به‌ دیموكراسی ده‌زانن. ئیسلامییه‌كان له‌ به‌رگریكردن له‌ په‌رله‌مانێكی كاریگه‌ر و چالاك، له‌ ‌دژایه‌تیكردنی ساخته‌كاری له‌ هه‌ڵبژاردندا، له‌ سوربونیان له‌سه‌ر ئه‌نجامدانی هه‌ڵبژاردنی ده‌وری و له‌كاتی خۆیدا، هێزێكی كاریگه‌ر بوون و هه‌ن، هێزه‌ ئیسلامییه‌كانی كوردستان له‌ راستیدا پێشه‌نگن بۆ زۆرێك له‌ هیزه‌ ئایینییە سیاسییه‌كانی ناوچه‌كه،‌ له‌ قه‌بوڵكردنی پێكه‌وه‌ژیان و هه‌ڵبژاردنی رێگه‌ی مه‌ده‌نیانه‌ بۆ گۆرانكاری و دۆزینه‌وه‌ی جۆرێك له‌ په‌یوه‌ندی له‌گه‌ڵ هێزه‌ نادینیه‌كاندا كه‌ دوره‌ له‌ جه‌نگ و كوشتار و راده‌یه‌ك له‌ قه‌بوڵكردن و رێزگرتن له‌ یه‌كدی تیایه‌، ئیسلامییه‌كان هێزێكی كاریگه‌ر بوون له‌ سه‌پاندنی كولتوریی فره‌یی و رای جیاواز كه‌ یه‌كێكه‌ له‌ پایه‌ سه‌ره‌كیه‌كانی هه‌موو سیسته‌مێكی دیموكراسی.

لە تۆڕە کۆمەڵایەتیەکان شەیری بکە

  • پێش 1 هەفتە

    عه‌مید سەرحەد قادر: فوئاد حسێن وەفدی ریفراندۆم بوو ئێستاش جێگری سەرۆكوەزیرانی عێراقە

  • پێش 1 هەفتە

    رابون مه‌عروف: مەقەڕەکانی پارتی و یەکێتی بە هەموو حزبەکانی ئەوروپا بەخێو ناکرێن

  • پێش 2 هەفتە

    ‎ سۆران حه‌مه‌ره‌ش: من بەم پێنجسەد ساڵەی دوایی دەڵێم سەردەمی ڕەشی کورد

  • پێش 2 هەفتە

    وته‌بێژی كۆمه‌ڵ: پرۆژەو دەستپێشخەریمان بۆ رێکخستن و بەهێزکردنى پێگەى ئۆپۆزسیۆن هەیە

  • پێش 2 هەفتە

    ئه‌نوه‌ر قه‌ره‌داغی: ئەوەندەی بیرم بێ ئەگەر خوا لێم نەگرێت نوێژم نەڕۆیشتووە

  • پێش 2 هەفتە

    عه‌لی حه‌مه‌ ساڵح: کۆمەڵێک چەتە لە باشماغ بە زەبرى هێز، هێلکەى قاچاغیان هێنایە ناو هەرێم، ئەمە شەرمەزراریە بۆ حکومەت

  • پێش 3 هەفتە

    فه‌رهاد شاكه‌لی: لەم ساڵانەی کۆتاییشدا (شێرکۆ) دانی بەوەدا دەناو دەیگوت (گرووپی کفری) پێش ئێمە بوون

  • پێش 3 هەفتە

    رێبین هەردی: دیموكراسی كۆمه‌ڵێك ناوه‌ڕۆكه‌ كه‌ هیچیان له‌ كوردستاندا بوونی نییه‌

سەرەتا